Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1896-1899

Te Ope Hoi A Mo Awherika Hei Whawhai I Te Poa

Te Ope Hoi A Mo Awherika Hei Whawhai I Te Poa.

Ka mutu etahi mahi ka turia te korero kia tukna atu etahi hoia i Nin Tireni hei tautoko i nga hoia a te Kuini, ki te whawhai i nga Poa i Awherika.

Na Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon, Pirimia) i timata te korero. Ko te tikanga me tuku kia rua rau nga turupa hoia me nga hoiho hoki e rite ana mo ratou. Ko te moni a te Koroni o Niu Tireni e pan i te tukunga atu i ana hoia kei te £20,000 nuku atu.

He maha nga mema i tu ki te korero mo tenei take.

Hone Heke (mema Maori mo te Tai Tokerau).—Ka whai kupu ahau mo tenei motini i mua o tona paahitanga. E te Pika, mai ano i te tau 1835, taea noatia tenei tau, i raro tonu i te maru o te Karauna o Ingarangi te iwi Maori e noho ana. Kei te mohio te Whare nei no te tau 1835 ka tae mai a Te Poihipi (Mr. James Busby), te Apiha a Ingarangi i tuku mai ai hei mangai mona ki Niu Tireni. No taua tau ka karangatia e taua tangata kia huihui nga rangatira o Ngapuhi me Te Rarawa ki Pewhairangi. Te mea i oti i taua hui, koia tenei; tukuna ana he tono ki te Kingi o Ingarangi, ki a Wiremu te Tuawha, kia tukua atu a Niu Tireni ki raro i te maru o te mana o Ingarangi noho ai, kia ai ai a Ingarangi hei arai atu i te Wiwi, e mea ana i taua wa ki te patu i te Maori a ki te tango i Niu Tireni hei whenua mona. I whakaaetia taua tono i te tau 1835 e te Karauna o Ingarangi; a i te tau 1840, i te wa i korerotia ai te Tiriti o Waitangi, ka tae te kupu ki nga iwi Maori, penei, ara, hei utu mo te tukunga atu a nga rangatira Maori i te mana o Niu Tireni ki a te Kuini, kua whakaae ia ki te tuku atu i nga iwi Maori o Niu Tireni ki raro i te maru o tona mana noho ai, a ki te awhina i a ratou. Na reira, e te Pika, hei utu. mo tana awhinatanga i a ratou, he mea tika kia whakaaro tonu te iwi Maori ki te Karauna o Ingarangi i nga wa e ara mai ai nga hoa riri o te Kuini. Ko nga raruraru i oho ake nei i waenganui i te iwi Maori me te Karauna o Ingarangi, timata i te tau 1840 ahu mai nei, kua mutu atu ena, kaore i ngehe i ena te piri pono o matou o te iwi Maori ki te Karauna. Na konei ka ahei ahau ki te kii atu ki te whakahaua oku iwi a Ngapuhi me Te Rarawa kia haere ki te hapai i nga riri a te Karauna o Ingarangi kaore ratou e noho engari ka rongo tonu ki te haere.

Ka mutu nga whai-korero a etahi o nga mema Pakeha ka tu atu ko— page 78Wi Pere (mema Maori o te Tai Ra. whiti).—He kai-tautoko ahau no tenei motini e takoto nei i te aroaro o te Whare. Ahakoa, e te Pika, e kiia ana he take he te take o tana raruraru, ka tautoko ano ahau i tena motini. He maha nga mahi he a Ingarangi. Kaore ahau e kaha ki te whakahe ki nga kupu i korerotia e Teira (Mr. Taylor), mema mo Karaitiati, ta te mea ki taku mohio na Ingarangi ano i whakataritari nga Poa i te tuatahi, a kua tahuri mai rat on i naianei kua riri, katahi ka mea a Ingarangi kia whawhaitia taua iwi. Kei te pewhea ta tatou tikanga mo nga Hainainana e haere mai nei ki to tatou koroni? E tono ana tatou kia utua te £100 e ia Hainamana kotahi, kia utua taua moni katahi ka tukuna e tatou kia u mai ki uta. A he pera me tena te tikanga a nga Poa, hei arai atu i nga tini iwi o te Ingarihi e mui atu nei ki to ratou whenua ki te whai i te koura e kitea nei ki taua whenua. Engari, e te Pika, te take i tautoko ai ahau i tenei motini, koia tenei: ahakoa kei te penei te mahi a Ingarangi ki nga iwi katoa, e kore e tika ma tatou ia e whakawa. Engari he maha nga iwi kua mate i te Ingarihi, a e mamae nei i roto i enei ra i nga mate i utaina e Ingarangi ki runga ki a ratou. Koia ahau i ki ake ai, me tahuri tatou ki te tautoko i a Ingarangi, kei hinga a Ingarangi, a ko tatou ki muri. Heoi, e te Pika, taku take i tautoko ai ahau i tenei motini. Kei te mohio ia iwi ki ona raruraru me ona mamaetanga pera me taku i korero ake ra, no reira me tupato tatou kei paheke te waewae o Ingarangi, a ko tatau mo muri tata iho. Mehemea kaore e whakaae ana nga iwi Pakeha o Niu Tireni kia tukuna atu te ope hoia e korerotia nei ki reira, kaati, me tuku mai ki au te tikanga a maku e whakahau kia tu he ope Maori kia rirna rau, ka haere ai matou ki te tautoko i te riri a to matou Kuini nana matou i awhina. Ka mutu aku kupu.

Ka mutu ta Wi Pere ka tu atu ko Te Hetana (Pirimia) ki te utu i nga korero a nga mema. He roa tana whai-korero. Te mutunga ka mea atu ia ki te Whare kia kotahi tonu te whakaaro o nga mema, me tautoko katoa i te motini, kaua e pakaru. Otira na Te Teira raua ko Te Hatihana i karanga me pooti te Whare.

Waahi ana te Whare.

I te Ae, 54,

  • Allen, E. G.
  • Alien, J.
  • Brown
  • Buchanan
  • Cadman
  • Carroll
  • Crowther
  • Duncan
  • Fisher
  • Flatman
  • Graham
  • Guinness
  • Hall-Jones
  • Heke
  • Herries
  • Holland
  • Houston
  • Hunter
  • Hutchison, G.
  • Joyce
  • Kaihau
  • Lang
  • Lawry
  • Lethbridge
  • Lewie
  • McGowan
  • McGuire
  • Mackenzie, M.
  • McKenzie, R.
  • McLean
  • Massev
  • Meredith
  • Mills.
  • Monk
  • Montgomery
  • Moore
  • Morrison
  • O'Meara
  • O'Regan
  • Parata
  • Pere
  • Pirani
  • Rolleston
  • Russell
  • Seddon
  • Smith
  • Stevens
  • Steward
  • Symes
  • Tanner
  • Thompson, R.
  • Wilson.
  • Kai-tatau.
  • Bollard
  • Carncross.

I te No, 5.

Nga Pea.

  • Tautoko.
  • Wason.
  • Turaki.
  • McNab.